|
Làng
Then vốn nổi tiếng với tên gọi "làng vĩ cầm", nhưng "nghiệp đàn" của
dân làng ngày nay đang gặp nhiều khó khăn. Nỗi trăn trở của các nghệ sĩ
vĩ cầm làng Then lại càng ít người thấu hiểu...
Làng Then thuộc xã Thái Đào,
huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang. Nằm bên những ruộng lúa xanh mát thì
con gái, ngôi làng này cũng mang dáng vẻ yên ả như bao ngôi làng ở nông
thôn Bắc bộ. Song, đây lại là một ngôi làng mà tiếng tăm của nó đã
vượt ra khỏi biên giới Việt Nam đến với bạn bè thế giới. Và điều làm
nên kỳ tích này chính là tiếng vĩ cầm đặc biệt, có một không hai.
 |
| Cổng làng Then. Ảnh: Hồng Quân |
Là
một làng thuần nông, công việc chủ đạo của dân làng Then là cấy lúa,
trồng rau màu, chăn nuôi và thả cá... Có thể nói, người làng toàn là
nông dân. Trong số đó, có tới hơn 100 người biết chơi vĩ cầm. Ở đủ mọi
lứa tuổi, thế hệ, hằng ngày những con người này vẫn gắn bó với ruộng
đồng, trâu bò, cày cuốc. Nhưng khi cầm cây vĩ cầm trong tay, họ lại trở
thành những nghệ sĩ đích thực.
 |
| Anh nông dân Hà Văn Chính là một thành viên chủ chốt của đội vĩ cầm làng Then. Ảnh: Hồng Quân |
Phong
trào chơi vĩ cầm ở làng Then bắt đầu từ những khoảng năm 1952, khi thực
dân Pháp còn chiếm đóng miền Bắc. Từ cây đàn của một nhạc công tập cho
con cháu trong nhà, việc chơi đàn cứ thế lan ra khắp thôn xóm và được
duy trì đến nay.
Theo anh Nguyễn Quang Khoa, đội trưởng đội vĩ
cầm của làng Then, đội vĩ cầm thời điểm này tập trung khoảng 30 cây vĩ
cầm, chia ra làm ba thế hệ. Thế hệ thứ nhất là những bậc cao niên đã
cầm đàn từ ngày đầu phong trào vĩ cầm nảy nở. Thế hệ thứ hai là thế hệ
“trai tráng” mà anh là một người đại diện. Thế hệ thứ ba là thế hệ của
những em thiếu niên, nhi đồng còn đang cắp sách tới trường.
Thế
hệ của anh Khoa tập trung những con người sung mãn nhất, tài năng nghệ
thuật đang ở độ chín muồi nhưng cũng là những con người gánh vác vai
trò trụ cột của gia đình. Anh cho biết, làng đang chuẩn bị cho mùa gặt
nên công việc đồng áng rất khẩn trương, thời gian dành cho đàn vĩ cầm
rất ít ỏi. Hàng tháng trời rồi các anh em trong đội chưa một lần được
họp mặt đông đủ…
Ngoài nghề chính làm nông, hầu hết mỗi gia đình
ở làng Then đều làm thêm nghề phụ. Nhà anh Khoa làm thêm nghề hàng mã,
dù nguồn tiêu thụ ổn định nhưng thu nhập không cao và cũng đòi hỏi
nhiều thời gian. Những thành viên khác trong đội nhạc cũng làm thêm
nhiều nghề như trông cây cảnh, nghề mộc, nghề nề…
Vì đam mê nghệ
thuật, mỗi thành viên vẫn cố gắng vượt qua khó nhọc mưu sinh để luyện
ngón đàn bất cứ lúc nào có thể. Vĩ cầm vốn là một loại nhạc cụ khó
tính, nếu người chơi không rèn luyện thường xuyên sẽ rất dễ bị xuống
tay.
Vừa làm ruộng, vừa theo đuổi nghệ thuật ở một trình độ
chuyên nghiệp, có thể nói nỗ lực của những tay vĩ cầm làng Then lớn gấp
đôi người bình thường.
 |
| Anh Nguyễn Quang Khoa, đội trưởng đội vĩ cầm làng Then đang phun thuốc diệt rầy nâu trên cánh đồng của nhà mình. Ảnh: Hồng Quân |
Với
những người nghệ sĩ nông dân ở làng Then, phần thưởng quý giá nhất dành
cho họ chính là việc để cho tiếng đàn của họ đến đến được với đông đảo
quần chúng và bạn bè trên thế giới. Nhưng trên thực tế, hoạt động biễu
diễn của đội nhạc làng còn nhiều hạn chế. Đó mới chỉ là những buổi biểu
diễn phục vụ bà con làng xóm, phục vụ lễ rước của các địa phương lân
cận, các đoàn khách trong nước và quốc tế, hoặc cao hơn là biểu diễn
phục vụ một số sự kiện của Trung ương.
Trong lịch sử phát
triển của đội nhạc, mới chỉ có một số buổi biểu diễn có quy mô khá lớn
như tại đại hội đảng IV năm 1976 ở quảng trường Ba Đình, hoặc Lễ hội
làng Sen toàn quốc năm 2005 tại quê Bác...
Nếu chỉ dừng lại
trong những hoạt động này, tiếng vĩ cầm làng Then vẫn chưa thể lan tỏa
đến được với tất cả mọi người yêu nhạc. Sự hạn hẹp của nghiệp vĩ cầm
cùng những mối quan tâm mới ngoài xã hội cũng khiến thế hệ niên thiếu
của làng Then ngày nay không còn mặn mà với nghệ thuật của cha anh.
Anh
Nguyễn Quang Khoa cho biết, có ý kiến cho rằng nên thu âm những buổi
biểu diễn của đội vĩ cầm làng Then và phát hành đĩa nhạc cho công chúng
yêu nhạc, nhưng khá lâu rồi không thấy ai nhắc lại chuyện này nữa.
 |
| Anh Hà Văn Chính đang biểu diễn bài Bèo dạt mây trôi. Ảnh: Hồng Quân |
Tháng 3/2008, nhạc sỹ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Hội Nhạc sỹ Việt Nam cùng các nhạc sỹ Nguyễn Văn Tý, Trọng Bằng, Cát Vận, Cao Khắc Thuỳ… đã về thăm làng Then và giúp đỡ các tay đàn hoàn thiện kỹ năng của mình. Trình
độ chơi đàn của những nghệ sĩ làng Then đã được giới chuyên môn khẳng
định. Tính độc đáo có một không hai của một làng nông nghiệp tập trung
hàng trăm người biết chơi vĩ cầm đã được cộng đồng quốc tế biết đến.
Năm
2007, Quỹ phát triển văn hóa Thụy Điển - Việt Nam đã về tìm hiểu và
hoàn toàn bị thuyết phục trước màn trình diễn của đội vĩ cầm làng. Kể
từ đó, cái tên làng Then bắt đầu được nhiều người biết đến trên
bản đồ âm nhạc thế giới. Những nghệ sĩ làng Then hoàn toàn xứng đáng
được vinh danh bằng một nghĩa cử thiết thực: đó là ấn bản những đĩa
nhạc của chính họ.
Thời gian vừa qua, việc báo chí tích cực đưa
tin, bài quảng bá hình ảnh của làng Then đến với người đọc là một việc
làm rất tốt đẹp. Thế nhưng, âm nhạc lại là nghệ thuật của thính giác,
nếu chỉ đọc những dòng chữ lạnh lùng, chỉ biết đến âm nhạc qua những ý
niệm khô khan mà không thưởng thức bằng chính đôi tai của mình, thì âm
nhạc đó vẫn chỉ là một sự câm lặng.
Nếu điều này được thực hiện
thì đây sẽ là lần đầu tiên ở Việt Nam, thậm chí có thể là trên thế
giới, nhưng người nông dân chân đất sẽ phát hành một đĩa nhạc của riêng
mình. Không chỉ góp phần đem âm nhạc của làng Then đến với mọi người,
điều này còn là động lực thúc đẩy thế hệ trẻ của làng Then tiếp bước
cha anh trên con đường nghệ thuật và quảng bá hình ảnh đất nước Việt
Nam ra thế giới như một mảnh đất mộc mạc mà đậm chất trữ tình.
Âm
nhạc là sự lãng mạn, là sự chắp cánh những ước mơ. Chúng ta hoàn toàn
có thể hi vọng rằng, không chỉ là việc phát hành đĩa nhạc, một ngày nào
đó tiếng vĩ cầm làng Then sẽ vang lên thường xuyên giữa khán phòng Nhà
hát lớn ở thủ đô Hà Nội, cũng như ở nhiều quốc gia khác. Đây không chỉ
là ước mơ của riêng người làng Then, mà còn là ước mơ của những người
yêu âm nhạc.
|
