Bối cảnh chiến tranh cũng là một “cơ hội” cho âm nhạc cộng đồng lên ngôi. Trong ảnh: một đêm nhạc của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn cho sinh viên Sài Gòn thập niên 1960. Ảnh tư liệu

Vài thế kỷ trước, người ta gọi đó là thú chơi ngông của Liszt, pha trộn với lối sống lãng du của ông. Nhưng đó chính là hình ảnh của giấc mơ mang âm nhạc đến cộng đồng.

Hát cho ai đó nghe, và nghe ai đó ca hát trong một không gian phi thương mại để chuyển đến một ý thức sống và tinh thần nhân bản là điều không quá xa lạ trong các môi trường âm nhạc, nhưng làm được thì quả là không dễ. Một phần vì gõ được đúng cửa của các nhóm cộng đồng trong thời đại này cũng lắm nhiêu khê, phần vì tìm được những tinh thần lãng mạn và có cùng mục đích phi thương mại trong ước mơ âm nhạc cho cộng đồng cũng khó khăn không kém.

Trong phim Rock Star, chàng ca sĩ trẻ do Mark Wahlberg thủ vai sau khi nhận được tất cả hào quang của một đời siêu sao chợt cảm thấy sự trống rỗng của việc khai thác con người từ nền công nghiệp biểu diễn. Những hình ảnh cuối cùng của bộ phim mô tả chàng ca sĩ chấp nhận đánh đổi những cuộc lưu diễn khổng lồ với hàng triệu khán giả để trở về một quán bar nhỏ, nơi anh hát những bài hát chân thật nhất của đời mình cho những khán giả đích thực im lặng lắng nghe và chia sẻ.

Kịch bản thú vị đó cũng thuyết minh thêm một đặc tính độc đáo của khuynh hướng âm nhạc cộng đồng – đó là nơi trú ẩn ấm áp của âm nhạc khi bên ngoài tràn ngập phong ba của tính thương mại, khai thác tận cùng con người và đám đông nhân danh nghệ thuật.

Việt Nam cũng đã có những giai đoạn mà âm nhạc cộng đồng lên ngôi, nơi đó con người tụ tập với nhau để được nghe một cái gì đó khác hơn bên ngoài đời sống. Nhu cầu được nhìn thấy một cái gì đó mới hơn, rõ rệt hơn, chữa lành sự đơn điệu trong thế giới sống có thể nói là bản năng tiềm ẩn trong các biểu đồ phát triển văn minh  của con người hôm nay.

Không gian của những mô hình âm nhạc cộng đồng có sức lan toả và tác động rất đặc biệt. Nên người ta sẽ không chờ đợi nơi đó là một khán phòng lộng lẫy hay số lượng khán giả đông đảo. Đôi khi chỉ là một cây guitar và chục người nghe thật sự và một góc nhỏ để chia sẻ cảm giác cũng đã là nhiều.

Nhạc sĩ Lê Hựu Hà, lúc sinh thời, sau một chuyến lưu diễn tại Nga vào giữa thập niên 90 cùng ca sĩ Nhã Phương, có kể lại một câu chuyện thú vị: Khi đến một góc phố nhỏ, ông chứng kiến có một người Nga ôm guitar và hát, chiếc nón để phía trước. Đó là những bài hát quen thuộc của nhạc trẻ thế giới, thập niên 60 – 70. Nhạc sĩ Lê Hựu Hà vào một tiệm tạp hoá để đổi một mớ tiền xu lẻ và quay trở lại, ngồi kế bên người hát rong đó. Cứ mỗi bài hát, ông hát bè theo và hết mỗi bài lại bỏ một đồng xu vào chiếc nón. Người Nga hát rong tròn mắt ngạc nhiên nhưng thích thú và hát say sưa. Một người Việt và một người Nga cùng hát với nhau và thu hút gần mười khách bộ hành tò mò đứng xem, có cả những người hát theo, vỗ tay theo. Những lời hát buồn bã của người Nga hát rong giờ trở nên huyền ảo hơn, thu hút hơn trong không khí chia sẻ lạ lùng và bất ngờ như vậy.

Kết thúc buổi trình diễn bất đắc dĩ, cả hai kéo nhau vào một quán nhỏ gần đó. Tay nghệ sĩ người Nga nói rằng mình không biết Lê Hựu Hà là ai, nhưng ông ta nói rằng trong cuộc đời đã từng có những buổi biểu diễn trước hàng ngàn người của mình, lần hát trên đường phố như thế này đem lại một kỷ niệm bất ngờ không gì so sánh được.

Những khán giả may mắn chứng kiến cuộc biểu diễn ngộ nghĩnh đó chắc cũng sẽ mang về theo mình một niềm cảm hứng khác lạ, mà không chiếc vé của một chương trình ca nhạc hiện đại to lớn nào có thể thay thế được. Âm nhạc cộng đồng và không gian của nó đem lại những giấc mơ. Mà thời của những giấc mơ dường như vẫn lẩn khuất đâu đó trong những ngõ ngách của tâm hồn, chỉ cần đợi một sự đồng điệu để được bật lên.